TIM PAMARIKSA

ROHANGAN anu biasa lalega, genah wantuning ladang nga¬tur duit, dadak sakala asa sarumpek. Imut Monalisa, réproduksi lukisan Leonardo da Vinci nu meunang nga¬haja mesen ti Singapura, salin wu¬jud jadi jebéng. Pék nambahan su¬hu AC sugan bisa ngurangan ba¬yeungyang, ukur pépés dedetikan. Enya ari tiisna mah, ngan bet ma¬tak rieut kana sirah. Puyeng malah. Tadi, méméh kuring asup ka rohangan, duaan anu kabagian pa¬nyentak téh. Mang Engkos tukang sasapu, bongan katembong ngelepus. Ah, nyao teuing, naha paga¬wéanana réngsé atawa acan? Jeung naha kakara ayeuna kuring nénjo manéhna ngelepus isuk-isuk?

Nu kadua Ati, sekertaris pribadi. Nu ieu mah bongan baé teu gugur teu angin nyebut, "Janten Pa?"

Leuh, komo Ati da pangawak awéwé, katara piasna disentak ku kuring téh. Ayeuna inget sotéh. Enya, mangkukna kuring ngajangjian urang ngalo¬ngok villa di Lémbang. Ngalongok jeung sajabana, lantaran asa geus lila teu mawa manéhna ka ditu.

Kop kana interkom, inget kana géboy leumpangna. Asa hayang ménta dihampura ka Ati, lebar bisi ambekna kateterusan. Tapi ras deui kana eusi téléks nu kamari. Beungeut Ati robah jadi beungeut nini-nini. Pikasebeleun. Komo kana lakuna, piduit. Duka teuing sabara¬ha juta duit pausahaan nu kacéot ku manéhna téh. Jadi imah, jadi mobil, baju jeung ruruba séjénna. Inget kana ....

"Hamid aya?" tungtungna méng¬kolkeun niat, "Titah ka dieu!" sora angger, rada teureugeus.

Nu diangkir teu kungsi lila da¬tang. Geus pikasebeleun deui baé. Beungeutna taya riuk-riuk susah. Dasar sarjana kasebelan, ceuk haté. Sarjana tilu juta! Sajuta satengah keur meuli dokterandes, sajuta sa¬tengah deui keur mémérés sarjana hukumna. Gelar wé ngantay di hareup di tukang.

Kétang, ari otakna mah lumayan. Mi¬kirna tangginas, pinter jeung rada licik. Moal gé daék jadi sarjana as¬pal atuh mun teu kabarengan ku sikep daék licik mah. Moal gé, moal gé kapilih jadi tangan kanan Pa Direk¬tur teu kitu-kitu acan mah. Enya, kuring Dirékturna téh. Nu ngang¬kat manéhna, aéh nu ngangkat deui manéhna maksud téh.

Urang mah ngarti gé biheung, ceuk Pa Johan diréktur nu diganti ku kuring. Sagala urusan pasrahkeun ka manéhna. Urang mah nya¬ho di bérés wé. Paling ukur néken, néken wé. Mun teu kitu pidato ata¬wa ngalayanan wartawan nu hayang wawancara atawa ngaya¬keun katerangan pérs.

"Kapaké ku Bapa mah Hamid téh. Ngan ulah poho nyadiakeun hancengan pangasilan ékstra keur manéhna. Geura moal teu sagala bérés," ceuk Pa Johan piduapoéeun deui sérén jabatan ka kuring di imahna.

Teu kapalang nurut. Bi¬sa diuk dina korsi nu ieu ogé apan pangjeujeuh anjeunna. Pa Johan nu ngahaja mangadepkeun kuring ka pusat gé, ditepungkeun jeung Bapa Komisaris Utama pausahaan. Pa Johan deuih nu nangtukeun saba-raha-sabarahana unggal bulan ku¬du nyetoran rékening Pa Komisaris Utama. Kaasup ngirim konci Suzu¬ki modél anyar ka putrana anu bungsu.

"Mana anu séjén?" ceuk kuring sanggeus Hamid diuk.

"Har, manawi téh abdi wungkul."

"Atuh sing ngarti wé, apan nu rék dibahasna gé pasualan gedé!"

"Saha baé nya, Pa?" jawabanana angger siga nu sahayuna.

"Tangtu wé atuh unggal kapala bagian!"

Manéhna ngarongkong interkom hareupeun kuring. Kurang ajar pi¬san, abong geus kagok raket. Rék di¬sentak, bisi nambahan kapu¬sing.

Nepi ka pukul dua rapat jeung pa¬ra kapala bagian téh. Kitu gé asa can tutug. Ieu sirah kaburu asa beulah. Haté ongkoh beuki cape ngararasakeunana.

Ancak dahar beurang can ditoel-¬toél. Karék cai jerukna wungkul nu ludes téh. Bet lapar teu lapar, nga¬darégdég teu pupuguh. Tungtung¬na dayagdag waé kana panyarandéan korsi. Haseup roko ngulibek di sabudeureun, kuntung¬na rentul, calacah méh teu kawa¬dahan. Rieut jeung pusing. Panon mélétét lain ku tunduh, horéam nénjo kaayaan dunya!

"Moal waka mulih, Pa?" sora Ati semu ngadarégdég. Siga ayeuna mah, siga pagawé nyarita ka du¬nungan. Henteu cara biasana, maké émboh sora ogo. Tampolana, najan dialonkeun, mun manéhna rek mu¬lang ti heula, "Daah saaayyy ...," cenah.

Mun téa mah manéhna teu dititah ka jero heula, bisa jadi lantaran aya nu ngadagoan nu sagalana leuwih ti Ati. Kasarna mah aya gantina. Éta gé ari semet neureuy ciduh mah, teu tinggal. Ngan mun manéhna dititah ka jero heula, lapur jangji jeung nu séjén téh moal teu bolay. Tang¬tu wé lebar, komo da geus méré uang muka.

"Sok wé rék marulang mah," rada leuleuy.

Golédag deui numpangkeun si¬rah kana panyarandéan korsi. Su¬ngut haseum, biwir karasa garing, weureu udud bari beuteung can kaeusian sangu.

Naon nu dirapatkeun bieu téh? Béhna mah taya saurang gé nu mampuh mémérés. Ana sakalieun ditanya, dikumahaan, cukup ku: teu langkung, ngiringan ... bari nga¬reluk jeung ngaramesan leungeun luhureun lahunan.

Kemis, Jumaah, Saptu, Minggu... Tuh, ngan nyésa tilu poé deui. Se¬nén nu mariksa baris datang. Mang¬kaning tim lengkep, maké akuntan negara sagala. Nu henteu téh mawa ti BPK meureun.

Dalam rangka penyéhatan per¬usahaan-perusahaan milik negara, sesuai dengan Instruksi Présidén nomor sekian .... sekian ..., cenah ceuk dina téléksna. Naon deui ka dituna mah geuning, maké aya nonmigas-nonmigas jeung éféktif-éfisien sagala rupa. Ngarti gé hen¬teu kana soal-soal nu kararitu téh. Apal soteh kana perang atawa nga¬bekaskeun bedil. Cenah maké daék diangkat jadi diréktur pausahaan, hég aya patalina jeung kagiatan éks¬por-impor? Saha nu salah? Piraku teu ditarima, jeung da hayang wé deuih. Piraku hirup kudu jadi la¬mak butut lantaran pangsiun mah.

Dua ratus juta leuwih, ceuk lapor¬an kapala bagian keuangan mah nu can kabukukeun téh. Dua tempat (perkebunan) geus -tilu taun teu mampuh nyumponan targét pro¬duksi. Défisit deuih.

Teu beunang dipiraku-piraku. Teu bisa hémeng. Kajeun teuing sa¬babaraha bulan ka tukang mah éta perkebunan téh kapilih ngeusian acara televisi. Taun tukang diang¬gap conto nepi ka Pa Menteri gé ngersakeun sumping. Tuh, potrétna nu digéndéng ku kuring ngajeblag. Ari pék buktina, geus tilu taun ma¬jarkeun téh, terus-terusan défisit. Jaba ti teu mampuh nyumponan targét produksi téh.

Waktu tilu taun hartina pas jeung jangka jabatan kuring nyangking kalungguhan direktur di dieu.

Dua ratus juta leuwih duit nu can kabukukeun téh. Sajero tilu taun deuih nya? Poho ditanyakeun. Jeung teu purun we na¬nyakeunana ogé. Horéam bisi kudu mariksa pembukuan sorangan. Lain soal leukleukna, teu ngalalar¬ti! Hatam sotéh apan pidato. Ngarti sotéh nyanghareupan wartawan atawa kaméra TV. Atawa lebah ku¬du nataan mérek naon baé nu biasa dipaké ku Ati luar-jerona.

Kasebelan boga pagawé téh. Taya hiji ogé nu becus digawé. Ja¬batan wé paluhur-luhur. Kana fasi¬litas gawé paboro-boro. Éta deuih Si Hamid, abong sarjana meunang meuli, sirahna nyao dieusian ku naon?

"Senén rék aya tim pamariksa ti pusat!" pok téh satengah nyentak.

"Sabaraha urang sadayana, Pa?" si Hamid motong kalimah. Mani hayang nénggor ku asbak. Éta ku teu riuk-riuk, sugan beungeut témbok!

"Lain soal sabaraha urang¬-sabaraha urangna!" kuring beuki nyeuneu.

"Éta gé peryogi, Pa," Si Imam Hidayat bagian keuangan mairan.

"Leres Pa, bilih kedah nyayogi¬keun hotél," sora Ati ngagalindeng, beungeutna teuing ka mana, can wasaeun nénjo beungeut kuring tayohna mah.

"Ari Ati,” rada lémpés, "Ieu mah tim husus, lain tim pamariksa nu biasa, nu rutin unggal kuartal. Maca lain Ati gé eusi teleksna?"

"Namung teu disebatkeun saba¬raha urang-sabaraha urangna. Mung lian ti pengawas ti kantor pu¬sat teh disarengan ku akuntan ne¬gara. Piraku mung duaan mah," omongna deui. Angger ayem, ang¬ger semu tungkul. Persis polah Ati basa munggaran diajak ulin.

"Enya, jadi minimal duaan. Tam¬bah asisten jeung supir meureun. Tuh, geus limaan."

"Naha da nganggo plén nu pa¬ngénjingna dina téléksna mah," ba¬ri cengkat ayeuna mah nyarltana Ati téh.

Teu dihaminan deui. Da lain éta pasualanana ogé. Soal nyadiakeun hotél katut itu-ieuna mah, ulah ma¬ké limaan genepan, rék welas urang gé moal teuing dipaké bingung. Ma¬rab jeung ngongkosan wartawan ti¬lu likur gé, hésé kénéh ngondang heuay. Nu rék dipariksana nu jadi pikiran jeung nu matak nyentak ka Ati ogé.

Tok .... tok ... tok ...

Saha mangkelukna? Datang teu ngaliwatan se¬kertaris heula. Aéh, pan geus balik Atina ogé ketah.

"Saha ?"

"Abdi Pa, Hamid sareng Imam."

Laléngoh. Sugan téh rék mekel pembukuan atawa naon baé keur laporkeuneun nu mariksa engké. Jeung nu matak tambah keuheul téh éta ku angger teu riuk-riuk. Ba¬riasa wé. Naha teu apal kana kaaya¬an haté dunungan kitu? Piraku ari geus teu garableg cedo mah!

"Teu aya rencana ka luar kota, Pa?" Hamid basa-basi ti dituna mah meureun.

Teu ditémbalan. Rék ka luar ko¬ta, dina enyana gé paling-paling sa¬kalian terus kabur. Mun teu kitu ka lembur, nguruskeun pangaboga sugan aya nu bisa dijual. Ah, jaruji beusi. Kamar sumpek dua ka dua. Anak pamajikan jeung baraya ting-hareruk. Wartawan but-bet. Koran padadaék ngagedéan judul berita di kaca hareup. Jadi headline. Unina geus kasawang kecap korup sagedé gajah. Ngaran wé jeung potrét kuring.

Kungsi jaman keur harénghéng dikepung puluhan D.I. Asa teu keueung cara ayeuna. Dua ratus ju¬ta leuwih, karék engeuh ka mana léosna, lian ti nu diparaké ku anak pamajikan téh.

Di Ati nu geus tangtu mah. Terus di Nuning, budak urang Tasik. Teu sabaraha manéhna mah, ukur imah kontrakan jeung ongkos kuliah. Pakéan jeung kaperluan sapopoéna deuih. Capé mun kudu dipapayan kabéh mah. Wantuning réa pisan nu nalamprakkeun leungeun ménta upeti. Ti mimiti pangaji rébu nepi ka juta. Tl mimiti mangmayar¬keun hotél jeung manggantikeun mobll. Acan nu teu paruguh, jalma jeung waktuna. Kakara karasa boga pangkat di¬réktur teu matak naon-naon téh, arl lain jadi gunung kabingung mah. Ayeuna.

"Aya kénéh waktos tilu dinten, Pa," si Imam nu nyarlta téh.

"Lain soal waktuna pan, tapi ...."

"Bingung Bapa téh?" Si Hamid geus kurang ajar deui baé.

"Ngan arllaing nu teu katémbong bingung téh!”

Si Hamid, lebah dinya punjulna Si Kasebelan téh. Ngaku waé kuring téh éléh padu nyanghareupan ma¬néhna mah. Nepi ka tungtungna ka¬paksa pok pisan, bawaning ku geus leuwih ti sebel jeung puyeng.

"Heueuh kumaha silaing duaan wé lah!"

"Muhun atuh. Bapa mah mangga baé bilih badé niiskeun émutan, ba¬dé ka mana-badé ka mana ogé. Asa tos lami teu ningal Nuning héh héh ..."

Édan sia Hamid! Golédag deui. Nu duaan ngaléos. Leumpangna kaintip ngagandeuang bangun teu dibeungbeuratan nanaon. Malah kadéngé tingharéwos ditungtungan tingcikikik. Gélo! Édan sia Hamid, saruana deuih jeung si Imam.

Mun sato mah kagok kapocong¬hok. Mubat-mabit teu maliré naon-¬naon deui. Sakur nu témbong diso¬dok minangka pamudal haté. Nu¬ning, Ati, méja rolét, pantl pijat, vil¬la jeung hotél, méméh ngaringkuk di pangbuian!

Poé Senén asa jadi poé pibariseun kiamah. Duka teuing kaayaan kula¬warga mah. Geus saminggu cam¬pleng horéam balik. Ukur sababna anu béda téh. Tilu poé saméméhna nyaah kudu ninggalkeun Voni pa¬ngeusi anyar Hotél B dl L. Opat poé dipaké nyinglar pasoalan nu rék di¬sanghareupan.

Datang ka kantor, slga kumaha nya beubeungeutan. Nyao teuing. Baju safari nu dipaké gé karasa ce¬pel, kakésangan bari teu merlukeun ganti. Haté jeung sirah deuih nu ka¬rasa panas téh. Lalendeng lain ku kurang saré-kurang saré teuing. Matak basa Si Hamid ngurunyung tanpa ngaliwatan Ati, méh baé di¬paké pameupeus keuyang. Masih kénéh untung kaambek kaganggu nénjo seuri manéhna.

"Tujuhan Pa tamu téh. Diban¬tun ka Hotél P. waé malar istitahat¬na tumaninah. Tilu dinten di dieu¬na. Lumayan panginten da tujuhan¬ana palay sakamar séwang," ceuk Si Hamid laporan. Hideng kituna mah, mangkaning asa teu kungsi maréntah mapagkeun ka airport.

"Terus rencanana?"

"Nembé énjing ka dieuna. Saurna Bapa diantos dl hotél pasisiang. Pu¬kul dua, kitu lah..."

"Naon deui pesenna?"

"Seueur, mung sanés ka Bapa. Husus kanggo abdi sareng Imam. Aéh, upami teu kaabotan, Ati badé dibantun engké wengi."

Teu pati ngarti.

"Duka ti mana uningaeunana, Pa Sihombing, muhun, ketua tim, pa¬lay tepang sareng Ati saurna."

Sirah geus teu jalan dipaké mikir. Naon nu diucapkeun ku Si Hamid semet diheugan jeung dienyakeun. Kitu deui basa manéhna nyodor¬keun tékeneun, gutrut bae ditéken.

Manéhna mangkat teu mang¬ga-mangga acan. Hamid siah, kase¬belan. Hamid …

Hamid siah .... Manéhna ngahé¬héh édég. Heueuh da kasép sia téh. Awak bangbang kulit beresih, najan ngaharib-harib kana hideung ogé. Bisa deuih milih bahan pijaseun, kaasup nu dipaké ku kuring ayeuna.

"Hamid, pukul sabaraha acara téh dimimitianana?"

"Sapuluh, Pa. Sadayana gé tos bérés, ka televisi-televisi parantos disiapkeun. Bapa Dirjén sumpingna tabuh salapanan. Ulah hilap nya Pa, upami aya kasempetan nyuhun¬keun tambihan invéstasi ka Pa Dirjen. "

"Kumaha engké baé, mun katém¬bongna pikagumbiraeun."

"Hih, Piraku. Apan acarana gé ngalélér bintang sebagai perusaha¬an mIIik negara terbaik!"

Hamid siah! Siapkeun amplop keur parawartawan ambéh potrét aing ngajeblag gedé di kaca hareup!

(Galura, Minggu III, Januari 1990)

SI UJANG HAYANG KA KEBON BINATANG

"Din, isukan moal ka mamana?"

"Badé naon kitu, Pa?"

"Urang ka Taman Safari. Itu barudak cenah hayang ulin ka Taman Safari."

"Aduh, kumaha nya. Saleresna mah énjing téh abdi ogé badé ka Kebon Binatang sareng pun anak."

"Ka mana?"

"Muhun ka Kebon Binatang."

"Lah, atuh ka Kebon Binatang mah bisa engké deui da deukeut ieuh," ceuk dunungan.

"Jeung deuih, meungpeung aya waktu wé Bapana. Minggu hareup mah apan rapat rutin ka Jakarta, Minggu hareupna deui, atuh barudakna ogé geus baralik, geus arasup deui sakolana. Kumaha, Din?"

Lamun geus kitu, taya pilihan deui pikeun kuring, iwal ti nyebut "mangga". Sabab anu ngaranna paménta dunungan téa, pikeun jalma modél kuring mah, ajénna sarua jeung paréntah.

"Heueuh, sukur wé atuh ari bisa mah," ceuk dunungan, terus asup ka jero imah, ninggalkeun kuring anu terus diuk ngahuleng dina jok urut gigireun garasi.

Ras ka Si Ujang, anak sorangan hiji-hijina. Méh unggal waktu ngarenghik ngurihit hayang ka Kebon Binatang. Ceuk pamajikan, cenah kapanasan ku Jang Iman, anak tatangga, anu Minggu kamari dibawa ka Kebon Binatang ku bapana. Terus ngagul-ngagul pangalamanana salila di Kebon Binatang. Tayohna mah Si Ujang téh kabita. Da mani jigrah atuh basa dijangjian rék dibawa ka Kebon Binatang poé Minggu téh. Ceuk pamajikan, teu sirikna dibéja-béja ka unggal hulu yén, "Ujang badé ka Kebon Binatang sareng Apa Ujang.” Ceuk pamajikan kénéh, Si Ujang jadi remen nananyakeun poé Minggu. "Ari Minggu téh iraha, Ma?" Kétang, soal éta mah tadi ogé isuk-isuk nanyakeun ka kuring, "Pa, Minggu téh énjing nya?"

Enya, isukan poé Minggu téh. Sakuduna mah nedunan paménta Si Ujang nu hayang ka Kebon Binatang; hayang nempo gajah, singa, maung, uncal, jeung monyét. Samarukna eusi Kebon Binatang téh ngan sakitu, da ngan sakitu apalna meureun. Kacipta tetelepékna wé engké di Kebon Binatang, nanyakeun sasaton, anu bisa jadi kakara nénjo harita manéhna mah. Budak umur lima taun jalan téa atuh keur meumeujeuhna célémbéng.

"Mang Udin, bésok téh jadi ka Taman Safari?" ceuk Néng Wida incu dunungan. Kuring unggeuk.

"Asiiik ...," ceuk budak téh bari asup ka imah. Torojol incu-incu dunungan nu séjén, tiluan, nanyakeun hal anu satua. Kuring unggeuk deui. Katémbong jaligrah.

"Kadé ulah poho Din, isukan téh urang isuk-isuk wé ti dieuna, ambéh salsé di dituna," ceuk dunungan awéwé.

"Pariksa heula mobilna, bawa ka béngkél. Ayeuna asupkeun, engké soré bawa deui," ceuk dunungan lalaki. Kuring ngahaminan

"Mun aya nu kudu diganti, ganti wé, asupkeun kana bon kantor nya.”

Datang ka imah teh geus soré.

"Geuning sonten?" pamajikan nanya.

"Ka béngkél heula, ngoméan mobil," témbal kuring bari ngodok saku, nyokot duit gajih, saratus salawé rébu pérak sanggeus dicocéng tipa-rupa potongan, gajih supir. Ditampanan ku pamajikan, katémbong paromanna marahmay.

"Cekap nya Pa lima puluh rébu ogé ka Kebon Binatang mah," pokna. "Ongkos pulang-pergi lima rébu, karcis dua rébu, jajan budak wé di ditu, moal dugi ka salawé rébu. Cekap lah. Sésana kanggo mayar sambetan ka Ceu Euis, teras mayar arisan RT. Ah, mung ngaliwat wungkul gajih sasih ieu mah Pa," ceuk pamajikan deui, teu riuk-riuk ari paromanna mah.

"Moal jadi ka Kebon Binatangna ogé," ceuk kuring, halon.

"Naha?" pamajikan ngajénghok, mencrong kana beungeut kuring.

"Kudu nganteur Bapa ka Taman Safari."

"Ka mana?"

"Ka Taman Safari."

"Badé naon ka Taman Safari?"

"Biasa wé nganteur Enéng-enéng sareng Encép-encép, paraputu Juragan palay amengan."

Pamajikan ngahuleng. Antukna paheneng-heneng, sarua hanjeluna. "Padahal ceuk urang mah nya, ngajakan-ngajakan atuh ka Si Ujang," ceuk pamajikan semu humandeuar.

Kuring asa kagebah. Enya, bener, naha atuh henteu ngajak-ngajak ka Si Ujang? Padahal, boh ka Taman Safari boh ka Kebon Binatang, sarua baé dina seuhseuhanana mah: hayang nénjo sasatoan. Atawa Si Ujang mah anak supir kitu? Humayua, anak supir hayang milu¬-milu ilubiung sukan-sukan jeung incu dunungan. Atawa kuringna baé kitu anu henteu ngusulkeun sangkan mawa Si Ujang? Ah, teu kabayang dina ditolakna. Inggis ku bisi rempan ku basa. Der jadi nambah-nambah pipanyakiteun. Hal éta dicaritakeun ka pamajikan, pamajikan ukur ngeluk.

"Muhun kumaha atuh, abdi mah karunya ka Si Ujang upami énjing teu janten téh," pokna.

"Geus wé atuh isukan di dinya indit, menta dianteur ka batur."

"Muhun ka saha atuh? Da panginten kedah ngongkosan, sareng deui abdi mah sieun nyasab."

"Salegana ogé Bandung atuh, maké jeung sieun nyasab sagala."

"Muhun kanggo Bapa anu tos lami di Bandung, ari abdi?"

Enya ari kitu téana mah, pamajikan téh can lila di Bandungna, kakara dua bulan. Da tadina mah milu jeung kolotna, enya mitoha, di Cidaun. Salembur jeung kuring mah. Kakara dibawa ka Bandung sanggeus kuring bisa ngontrak imah nu rada pantes di Ujungberung, nu matak kaharti lamun aya kasieun nyasab di Bandung téh. Teu cukup ku dipapatahan ku dilelebah, ma'lum awéwé, katambah-tambah keumba deuih.

"Engké deui wé atuh."

"Muhun iraha? Abdi mah karunya ka Si Ujang ..."

"Enya, Bapa ogé karunya ka Si Ujang. Tapi kumaha deui atuh? Bapa teu bisa nolak ka dunungan, jeung geus nyanggupan deuih."

"Mun sakali-kali mah nolak, ulah kersa baé, da ieu mah sanés urusan dines."

"Ari manéhna, rek unusan dines rék lain, ngaranna ogé paréntah dunungan. Bisa bae ayeuna Bapa nolak, tapi kumaha kéh lamun dipecat? Daék di dinya mun boga salaki teu boga gawé?"

"Alim."

"Nya. Nu matak sing sabar wé. Heueuh ngaranna ogé supir kantor, najan kantor gedé, angger wé supir. Tugasna kudu nyupiran dunungan, rék urusan dines rék lain. Kumaha atuh, da geus kitu umumna."

"Abdi mah pedah karunya wé ka budak. Teu kabayang kedah kumaha ngabéjaanana."

"Keun engké Bapa anu ngabéjaanana mah, ngan di dinya kudu bisa ngabangbalérkeunana wé isukan."

***

Pasusubuh kuring geus indit ka imah dunungan di Dago. Datang téh geus ray-rayan. Tétéla sagalana geus siap, malah mobil ogé geus dipanasan ku dunungan.

"Tah, geuning Udin, jam sabaraha ti Ujungberung?" dunungan awéwé nanya.

"Tabuh lima." .

"Sorangan baé? Ka mana ari budak? Teu dibawa?"

"Henteu."

"Karunya Udin, budak téh hayangeun ulin meureun sakali-kali mah."

"Muhun éta ogé Ibu, da kawitna mah badé ka Kebon Binatang."

"Tuh, komo kitu mah. Sok teu karunya-karunyaeun ka budak manéh mah. Matak naon mun bawa, keun wé tong mikiran itu-ieuna manéh mah." '

Kuring ukur bisa nyéréngéh.

"Enya Udin, sugan Bapa ogé rék dibawa budak téh. Ongkoh cenah hayang ka Kebon Binatang, hayang nénjo sasatoan meureun, bet ka Taman Safari ogé sarua baé ari hayang nénjo sasatoan mah. Mani keukeuh kudu ka Kebon Binatang baé," ceuk dunungan lalaki mairan.

Kuring angger ukur nyéréngéh. Enya, kumaha deui atuh? Da kamari mah taya nu nyarita "henteu nanaon mun Si Ujang dibawa ogé". Kaasup dunungan lalaki, padahal nyahoeun yén poé ieu téh kuring boga rencana mawa Si Ujang ka Kebon Binatang. Enya, hayang nénjo sasatoan. Atawa kuringna baé kitu anu keumba, teu wani nyarita perkara Si Ujang papanjangan?

Malah bisa jadi, mun nilik ka nu inditna mah, dunungan ogé moal nanaon upama kuring ngajak Si Ujang sakalian jeung indungna. Da geuning anu indit téh lain ngan dunungan jeung incu-incuna wungkul. Mang Engkos, pangebon, jeung Si Iting, purah masak ogé milu. Puguh pikeun kuring mah matak hanjelu. Leuh, kacipta lamun Si Ujang jeung indungna milu, mangka ceuk dunungan awéwé ogé tadi, teu kudu mikir nanaon deui cenah. Hartina, sagala rupana ditanggung ku dunungan. Sampeur baé kitu ka Ujungberung? Éra. Leuh, lamun seug imah téh aya di jajalaneun ka Taman Safari.

Indit ti Bandung pukul genep, bari salsé ngajalankeun mobil téh, jam salapan geus nepi ka Taman Safari. Terus nanjak ka pasir tempat sasatoan. Bédana jeung di Kebon Binatang, di dieu mah jelema anu dikurungan dina mobil, sato anu bébas leuleumpangan.

Nénjo incu-incu dunungan anu ramé, suka-bungah nénjo sasatoan, ras ka Si Ujang. Haté téh maké norowéco sorangan, nurutan dunungan. Tah, éta lama ngaranna, sapertos domba tapi beuheungna panjang. Itu kuda nil. Tuh, itu gajah. Tah, éta mah badak. Sanés Ujang, sanés kuda, tapi sébra. Muhun kuda sébra. Buluna belang sapertos simbut Ujang. Euleuh, itu aya uncal. Kadé Ujang, ulah nolol dina jandéla, nya? Sakedap deui ka tempat maung sareng singa. Tuh, geuning aya maungna, coréléng, sararé dina papanggungan. Itu singa. Keur sararé wayah kieu mah. Lamun seug manéh milu, Ujang!

Réngsé ti pasir tempat liarna sasatoan, tétéla nanjak ogé, terus mudun ka tempat meta gajah. Incu-incu dunungan dipoto gigireun rnaung. Lah, ari ukur kitu mah kétang, Si Ujang oge wanieun. Kawantu maung geus lindeuk tur aya pawangna. Ti dinya, lalajo orang utan, lalajo atraksi heulang jeung singa laut. Lamun seug manéh milu, Ujang!

***

Nyugemakeun piknik téh. Sanajan pikeun kuring mah kalah beuki ngagedéan kahanjelu. Hanjakal, teu mawa Si Ujang. Padahal lamun dibawa jeung indungna ogé, moal nanaon dunungan téh. Enya, moal nanaon.

Ka pamajikan kuring bisa nyaritakeun saujratna. Tapi ka Si Ujang? Taya deui cara iwal ti kudu mawa ka Kebon Binatang. Itung-¬itung pikeun ngubaran kahanjelu kuring ayeuna, taya deui waktu nu mustari, iwal ti isukan. Enya, isukan, poé Senén. Kuring rék lahlahan bébéja ka dunungan yén isukan moal digawé. Kumaha bébéjana? Lah, bébéja baé hayang mawa Si Ujang ka Kebon Binatang. Piraku teu diijinan, karunya ka Si Ujang, hayang nénjo sasatoan. Hayang nénjo singa, gajah, maung, uncal, jeung monyét.

Sanggeus rinéh, kuring amitan ka dunungan.

"Pa, abdi badé wangsul."

"Heueuh, jung wé rék balik mah. Nuhun nya, Din."

Kuring unggeuk.

"Eu, sareng ieu, Pa."

"Aya naon deui?"

"Abdi téh énjing moal tiasa didamel."

"Naha?"

"Aya kaperyogian."

"Kaperyogian naon?"

"Muhun éta, eu ... badé ngajak Si Ujang ka Kebon Binatang.”

"Ka Kebon Binatang?"

"Muhun."

"Lah, engké deui wé atuh ka Kebon Binatang mah. Apan isukan mah poé kantor. Lamun euweuh Udin, saha engké nu mawa mobil? Apan kudu ka Ciwidéy isukan téh."

Kuring ukur bisa ngeluk.


(Tina Galura, Minggu III, Nopémber 1993; Pinunjul I Wangun Carita Pondok "Hadiah Sastra LBSS Taun 1993").

SULING SI UJANG

REG Si Ujang ngarandeg hareupeun kios Mang Udin, hareupeun Termi¬nal Wanayasa. Capa-cipi kana tong¬gongna. Ceg nyokot suling anu diselap¬keun kana bagian tukang calanana. Tongkatna disarandékeun kana awak¬na. Tulat-tulit niup suling nyusurup wirahma. Gelik ngalagu. Karunya, aduh-aduh karunya, hayang ngapung ngawang-ngawang teu boga jangjang. Nu ngadéngékeun milu nuturkeun dina je¬ro haténa.

"Salagu deui, Jang!" ceuk Si Darto, supir mobil Sagalahérang.

Teu talangké Si Ujang niup deui su¬lingna. Somse Enéng mani somse som-bong sekali. Nu nalangkring di teras kios Mang Udin saregep ngadéngé¬keun. Malah nu tadina jauh ogé, nya¬lampeurkeun, lolobana supir jeung ke¬nék. Rengsé lagu "Somse".

"Deui Jang, tapi lagu dangdut," ceuk Si Édén, lembing di dinya. Tulit-tulit. Di dalam buku harian, tut-tut tulit-tut. Nu nanggap mimiti édég. Si Ujang anteng niup suling, lagu¬na "Dana Asmara". Si Édén nyokot sa¬pu nyéré ti pipir kios Mang Udin, dikep¬rak-keprak. Si Darto nakolan dreum sapotong wadah runtah. Si Uyo nabeuh tabeng mobil Sagalahérang nu keur ngetém hareupeun kios. Réngsé lagu “Dana Asmara".

"Teruskeun, Jang!" ceuk St Uyo nga¬gorowok. "Keun lah ku aing ditambah¬an cepé."

Si Ujang niup deui sulingna. Gelik la¬gu "Hitam di Atas Putih". Mimitina aya nu jogéd. Ditéma ku lagu "Sapu¬tangan Mérah". Beuki maraceuh, aréak-éakan, galumbira. Nu milu aub beuki loba. Hiburan murah meriah. Naék deui kana lagu "RT 5 RW 3".

Lagu can tutug, kapegat prus-pris. Sungsong ngeupeulan Si Ujang. Sara¬tus-saratus, aya kana lima ratusna. Breg hujan, buriak nu keur ngadang¬dut téh bubar.

***

KICIPRIT-kiciprit aya nu kikiciprit¬an ka kios Mang Udin, karék turun tina mobil nu ti Purwakarta.

"Mulih ti mana, Néng? Mani huhujanan atuh," Mang Udin nanya ka nu anyar datang.

"Wangsul ti Purwakarta, Mang," témbalna. "Puguh hilap teu ngabantun payung."

Si Ujang nu keur ngiuhan di teras kios, neges-neges sora awéwé nu anyar datang. Saha? Asa kungsi ngadéngé, tapi poho deui.

"Di lebet atuh!"

"Mangga."

"Hujan di lebak, Néng?"

"Rupina mah, da tadi téh tos ang¬keub. Abdi mah kahujanan téh di Ran¬ca Darah."

Si Ujang ngadedempés, nangkeup harigu bari ngadédéngékeun nu gunem catur. Saha nya?

"Bilih badé mulih mah, anggé wé atuh payung nu Emang."

"Muhun atuh upami teu dianggo mah."

"Lah, na dianggo naon. Da aya dua ieuh di dieu mah," ceuk Mang Udin bari ngaléos ka tukang, rék nyokot payung. Ké, asa-asa ieu téh, Si Ujang pana¬saran.

"Éh, geuning aya Kang Ujang? Nuju naon di dieu?"

Lakadalah, geuning wawuheun ka aing, nyebut Akang deuih. Si Ujang kagét.

"Ah, henteu, Néng," témbalna ukur kitu. Ngaenéngkeun nurutan Mang Udin.

"Mangga ieu Néng," ceuk Mang Udin, nyodorkeun payung.

"Aduh, kalah ngarérépot wé nya ieu téh."

"Ah, henteu Néng, ngarérépot naon barina gé," ceuk Mang Udin. "Geuning ayeuna mah katingalna téh aya baé di dieu, nuju libur?"

"Ari Emang, apan abdi téh tos ngalih ayeuna mah, ngajar di Purwakarta." Bray muka payung.

"Baruk Néng Tatin téh tos ngalih?"

"Muhun, tos badé saminggu."

"Nuhun wé atuh, nyaketan sepuh ayeuna mah panginten nya. Cép Iwan mah di Bandung wé nya?"

"Muhun, sareng Kang Hérman."

Néng Tatin? Cép Iwan? Kang Hér¬man? Néng Tatin lanceukna Cép Iwan adina Cép Hérman. Moal salah putra Pa Kohar. Néng Tatin putrana Pa Kohar. Enya, apan baréto téh sakola di Bandung, cekel gawé di Bandung. Ayeuna mah geus pindah ka Purwakarta cenah gawéna téh. Didugdag baé ti dieu meureun. Geus saminggu cenah. Tapi na bet kakara panggih? Pikiran Si Ujang norowéco sorangan.

“Mangga atuh, Mang, wios engké panginten miwarangan barudak ngawangsulkeun pajungna.”

“Mangga Néng, énjing deui gé teu sawios-wios atuh.”

Kukucuprakan nincak cileuncang. Karék gé tilu léngkah Néng Tatin ngarandeg hareupeun Si Ujang.

“Kang Ujang badé mulih ayeuna? Urang sareng wé yu sareng abdi!”

Lenyap téh, haté Si Ujang ngalenyap. Kakara gé nyieuhkeun kahayangna, hayang diajak balik bareng, da imah Si Ujang téh kaliwatan ku Néng Tatin. Teu nyangka bakal jadi kanyataan.

“Ah, wios Néng, mangga wé ti payun!”

“Lain wios-wios Sujang, meungpeung aya batur, apan sok laeueur jalan ka kalér téh ari hujan mah,” ceuk Mang Udin. “Dasar bodo manéh mah Sujang. Batur mah parebut haying sapayung jeung nu geulis téh!”

Néng Tatin mésem, Si Ujang balaham-béléhém.

***

POÉ pasar, teu wudu mucekil ogé beubeunangan ngamén téh. Si Ujang diuk dina téras warung Mang Udin. Ngelepus udud, sulingna ditunda dina lahunan.

“Jang, urang ngadangdut deui, ah!”

“Capé ayeuna mah, isuk deui wé lah.”

“Béda euy ari boga Néng Tatin mah, poho kana nyuling téh. Tong sieun Jang, dibayar ku aing gé!” ceuk Si Darto.

“Lain kitu, To, capé urang téh, geus nyuling di pasar, teuing sabaraha puluh lagu atuh.”

Si Ujang padangagonjak pédah kamari sapayung jeung Néng Tatin. Si Ujang cungar-cengir, jajauheun kana ambek. Nepi ka balikna. Si Ujang deuih, kawas ngahaja nu ngajalanan sangkan terus digonjak.

Si Ujang balik. Leumpang utag-atog. Jalan jeung barang-barang ukur katémbong belegbegna. Maké tongkat, sapatu botna semu digusur. Suling nogél dina tonggongna, diselapkeun kana bagian tukang calanana.

Di jalan mudun lebah imah Pa Lili, Si Ujang mapay sisi. Leumpang bari muntangan kana pager, sieun labuh. Jalanna leueur, tadi gé isuk-isuk, lebah dieu téh ditungtun ku Mang Andi nu rék ka pasar.

“Kang Ujang, kadé geubis, laleueur!”

Gebeg. Néng Tatin. Si Ujang seuri, ngalieuk ka lebah datangna sora, ngabelegbeg jangkung leutik. Gep leungeun Si Ujang dicekel ku Néng Tatin, terus ditungtun. Leumpang ati-ati.

“Mulih ti mana Kang Ujang téh?”

“Éhéh, ti pasar.”

“Na da abdi gé lirén téh di pasar, geuning teu pendak?”

“Éhéh, da tadi.”

Jep deui. Si Ujang norowéco saorangan na jero haténa. Bongan hayang galécok ngobrol hésé kedal. Hayang ngadéngékeun halimpuna sora Néng Tatin. Nu kamari gé masih kénéh dédéngéeun, da terus ngagalindeng dina haténa. Nu kamari gé masih kénéh karasa haneutna dampal leungeun Néng Tatin, da terus nyimbutan haténa. Nu kamari gé masih kénéh karasa lemesna kulit Néng Tatin, da terus nyayang di¬na haténa. Nu kamari gé masih kénéh kaambeu seungitna awak Néng Tatin, da terus nyaliara dina haténa. Ayeuna dipindo deui.

***

"KATÉNJONA téh balik bareng deui jeung Néng Tatin, Ujang?" indungna nanya.

"Enya, panggih di hareupeun imah Pa Lili."

"Néng Tatin mah kayungyun, keur geulis téh daréhdéh deuih. Soméah. Ka saha-saha téh teu weléh imut jeung sopan. Tara gudag-gideug cakueum ha¬seum. Abong nu berpendidikan nya, Ujang.”

"Enya."

Indungna, terus muji-muji Néng Ta¬tin. Si Ujang anteng neruskeun hanca sapeupeuting, nginget-nginget beu¬ngeut Néng Tatin. Geulis cenah, bodas cenah. Ngala ka indung? Da teu bodas Bu Kohar mah.

Apal Néng Tatin téh baréto, keur leu¬tik. Si Ujang sok ulin bareng jeung lanceukna, Cép Hérman, da sakelas. Hari¬ta manéhna ogé masih kénéh belejag. Masih kénéh bisa ningali, panonna ma¬sih kénéh normal. Saméméh gering pa¬nas mulan-malén, saméméh dlopna¬meu di Bayu Asih. Cenah manéhna kungsi dibawa ka kamar mati sagala, da geus taya harepan. Tapi bisa cageur. Ngan panonna teu nempo, aya lamad anu ngahalangan. Ti harita, sakolana gé karék kelas tilu SD, Si Ujang ukur bisa nénjo belegbegna hiji barang. Sa¬kolana teu laju. Ayeuna kudu nginget¬-nginget deui beungeut awéwé nu harita budak kénéh, sakola gé acan. Poék.

Indungna masih kénéh nyaritakeun kaalusan Néng Tatin.

"Ma!"

"Naon, Jang?"

"Ah, henteu kétang."

"Teu puguh manéh mah!"

***

ISUKNA, Si Ujang ngandangdut deui jeung barudak terminal di hareupeun kios Mang Udin. Tadi isuk, Néng Tatin ka Bandung cenah ceuk si Édén mah. Rék ka lanceukna meureun, aya uru¬seun, pikir Si Ujang. Nu ngadangdut ra¬mé, aréak-éakan. Teuing geus sabara¬ha lagu, Si Ujang teu katémbong capé niup sulingna. Lagu dangdut, lagu Sun¬da. Bari nyuling, bari ngadangdut, bari aya nu didagoan. Tapi weléh, nepi ka balikna, nu dianti-anti téh teu datang. Meuting meureun di Bandungna.

Isukna deui, Si Ujang geus mangkal di hareupeun kios Mang Udin. Nga-dangdut deui. Beuki ramé. Da ayeuna mah dibarung ku hitar jeung tamtam. Si Ujang sumanget nyulingna. Nu mén¬ta lagu naon baé ogé, asal dangdut jeung Sunda, teu dipersabenan. Bari ngadagoan nu kamari teu datang.

Keur meujeuhna ramé ngadangdut, celengkeung Si Darto.

"Jang, Néng Tatin!"

Plong, haténa asa ngemplong.

"Jeung saha nya?" Ceuk Si Darto deui.

"Kabogohna, urang Purwakarta. Nu matak pindah ogé gawéna, cenah mah rék ditanyaan pagéto," ceuk Mang Udin.

Gedug aya nu neumbrag kana haté Si Ujang. Baruk kabogohna? Baruk rék ditanyaan? Baruk? Néng Tatin, teung¬teuingeun....

"Nu balég atuh Jang nyulingna!" Si Adé nu ngahitar ngagebés.

"Heueuh lah sok ayeuna mah." Jung Si Ujang nangtung. Gelik nyu¬ling, laguna "Pagar Makan Tanaman". Genjréng hitar, dang-dang-dut ken¬dang. Si Ujang jogéd. Nu ngadangdut, nu narempokeun, kabawa sumanget. Beuki lila Si Ujang beuki mijah. Teu nolih ka nu narempokeun, teu nolih ka¬na itu-ieu. Néng Tatin jeung kabogoh¬na, ukur melong. Mésem. Duaan pa¬gégéye ka kalérkeun. Si Ujang beuki motah, beuki motah, beuki motah, beu¬ki mijah. Lagu demi lagu ngagelik tina sulingna.

Keur ramé-ramé, ujug-ujug reg Si Ujang eureun.

"Ku naon, Jang?"

Teu némbal. Galéong-galéong, bru rubuh.

"Mijah teuing atuda!"

Pahibut. Si Ujang pada mayang ka imahna.

***

GEUS dua poé Si Ujang nombrona. Ukur asup cai.

"Ujang, geura cageur atuh. Lah, aing mah ku aya-aya baé. Bapa manéh deuih geus dua minggu teu balik-¬balik," ceuk indungna.

Ras Si Ujang inget ka bapana anu keur kull némbok di Jakarta. Nepi ka kudu kitu. Cenah béak naon béak naonna téh basa manéhna gerlng. Sa¬wah, tanah, harta banda séjénna taya nu nyésa, dipaké waragad tatamba ma¬néhna. Can kagantian nepi ka ayeuna.

"Geus Ujang, ceuk Ema gé ulah nga¬mén deui. Da najan manéh teu kitu ogé, moal burung kaparaban ku Ema jeung Bapa téh."

Si Ujang teu némbal. Enya, kolotna mah nyaram manéhna ngamén téh. Ta¬pi, manéhna keukeuh. Embung hirup ngan jadi kabeungbeurat kolot baé. Hayang bisa usaha sorangan. Bisana ngan ukur nyuling. Da suling apan so¬batna anu satia téh, satia marengan dina kaayaan kumaha baé.

"Ari Suling mana, Ma?"

"Aya suling mah, diteundeun na lo¬mari ku Ema. Dahar heula Jang ambéh téréh cageur. Tah, aya pangirim ti Pa Kohar."

"Pa Kohar?"

"Enya, apan Néng Tatin téh aya nu nanyaan, bieu. Lah, Ujang, resep Pa Kohar mah boga minantu téh. Keur ka¬sép téh jeneng deuih. Nurub cupu jeung Néng Tatin mah. Éta wé Ujang, karék nanyaan ogé mani geus bro-broan."

Si Ujang ngabetem.

"Sok geura dahar heula, Jang," ceuk indungna bari ka dapur.

Si Ujang ngaheneng, panonna beueus. Sangu jeung rupa-rupa deu¬ngeunna pangirim ti Pa Kohar di gigi¬reunana. Si Ujang ngahuleng, leng-leng ngahuleng.

"Ma!"

"Naon, Jang?" ceuk indungna, noro¬jol ti dapur.

"Iraha cenah kawinna téh?"

"Saha? Néng Tatin?"

"Enya." Manéhna mah teu wasa nye¬but ngaranna gé.

"Bulan hareup. Naon kltu?"

"Ah, henteu, hayang mangnyuling¬keun wé," omong Si Ujang dareuda.

(Galura, Minggu I Désémber 1991)

UING MAH NEUNGGEUL SI JAGO

Naon atuh dosa Ibu téh? Bageur ceuk kuring mah. Sok seuri ka ku¬ring. Teu cara Papih. Teu cara lanceuk. Teu cara si Emang. Teu cara si Iti. Teu cara batur. Ka kuring téh sok nyeungseurikeun. Ibu mah sok ngu¬sapan kana sirah, sok mépéndé, tara sentak sengor. Teu cara Papih. Tapi naha Ibu bet dibawa? Dibungkus kaén bodas, dikubur? Enya diku¬bur. Ti harita kuring can panggih deui jeung Ibu. Padahal kuring téh méh unggal poé nungguan di tempat lbu dikubur. Naha cicing baé atuh Ibu téh?

Papih mah teu ngarti, teu ngarasakeun. Mun kuring cicing di dinya téh sok ditéang. Sok dicerékan. Mun kuring teu daék, sok dirangkét. Pa¬pih mah teu ngarti, apan kuring téh keur ngadagoan Ibu.

Tapi basa éta mah, kuring bisa samemena cicing ngadagoan Ibu téh. Enya, di tempat dikuburna. Papih euweuh, si Iti euweuh, si Emang euweuh. Teuing ka marana, da ngagarinding. Lanceuk ogé anu tara ka imah, aya deui basa éta mah. Cenah Papih rék kawin deui. Cenah kuring téréh boga Ibu deui. Cenah ambéh kuring henteu ka kuburan baé. Ce¬nah, teuing naon deui ceuk Papih téh. Da loba nu diomongkeunana. Ce¬nah kuring bakal boga adi awéwé. Tah, harita kuring bisa ngadagoan Ibu saseubeuhna, nepi ka reup peuting. Tapi Ibu euweuh baé.

Kuring néangan pangali, rék ngali kuburan Ibu. Keur naon atuh Ibu téh? Uing hayang panggih. Kuburan Ibu dikali ku awi. Tapi kakara gé sababaraha gecrukan, datang si Emang, Keur naon manéh téh Oyik? Hayang panggih jeung ibu? Moal aya atuh di dinya mah. Aya. Uing gé nyaho di dieu dikuburna téh! Euh, atuh geus euweuh, boa geus jadi ta¬neuh. Jadi taneuh? Ibu jadi taneuh? Sok nu lain-lain baé ari si Emang. Ulah, Ibu mah ulah jadi taneuh. Kuring beuki segut ngali kuburan lbu. Bisi enya, kaburu jadi taneuh.

Oyik, Ibu manéh mah aya di imah. Aya di imah? Enya, karék datang bieu jeung Papih. Ibu uing? Enya.

Cul kana awi. Leumpang gura-giru ka imah. Hayang geura panggih jeung Ibu. Di buruan loba mobil, nu beureum jeung nu bulao mah, nyaho, anu Papih. Enya baé, kasampak di imah téh loba jelema. Aya nu wawuh. Aya nu henteu. Tapi Ibu mah euweuh.

Mana Ibu téh, Mang? Tuh, nu baju héjo gigireun Papih. Nu baju héjo? Kuring nenget-nenget. Lain, éta mah lain Ibu. Anu maké baju bodas, kén¬caeun Papih, dulur maneh éta mah. Dulur uing? Dulur ti mendi? Asa karak panggih. Kuring terus nelek-nelek. Keur kitu, Papih ningalieun ka kuring. Nangtung terus nyampeurkeun.

Ti mana baé manéh téh Oyik? Papih nanya bari molotot. Kuring teu némbalan. Ti kuburan, Kang. Si Emang nu némbalan téh. Kapendak nuju ngali kuburan Aceuk Juag. Hah? Ngali kuburan? Enya, Oyik? Nana¬haonan atuh sia téh? Indung sia mah geus euweuh dikieuna deuleu! Tuh, itu indung sia nu ayeuna mah! Cing, atuh Oyik, sia téh ulah picaca¬pékeun teuing hirup téh! Mandi kaituh! Geus éra aing mah, majarkeun teu ka¬urus! Papih nyeuneu.

Yu, urang ka cai Oyik. Si Emang nyekei peupeuteuyan, ku kuring di-képéskeun. Ngéwa ka si Emang téh. Sok bébéja ka Papih. Sagala rupa dibéjakeun ka Papih. Kituna téh basa Ibu geus dikubur wé. Baheula mah tara. Da sieuneun ku Ibu.

Leungeun Si Emang ku kuring diképéskeun deui. Lésot. Kuring indit ka cai, sorangan. Mandi. Sup ka kamar kuring. Ganti baju. Baju anu mangmeulikeun Ibu téa ti pasar, jeung kuring meulina gé. Baju kahayang kuring. Ibu, iraha atuh ngajak ka pasar deui ka uing?

Keur kitu, torojol Papih, nu maké baju héjo, jeung nu maké baju bodas. Oyik, enggeus ayeuna mah manéh téh ulah inget baé ka Ibu nu geus euweuh. Ulah ka kuburan baé, nya. Manéh téh ayeuna mah geus boga deui indung. Tah ieu, ka dieu teh manéh kudu nyebut Ibu. Ari ieu, adi manéh, Ita. Ceuk Papih. Kuring nenget-nenget. Jadi éta nyah Ibu kuring ayeuna téh? Tapi geuning henteu seuri? Kalah melong. Éta deuih adi kuring téh? Ditenget-tenget, manéhna seuri. Bet siga Ibu seurina, enya Ibu nu dikubur téa. Kuing gé hayang seuri deui. Ngan sieun ku Papih. Keun engké deui mah, mun manéhna seuri, kuring gé arék seuri deui. Tuh, itu kamar Mang Anang. Tuh, anu deukeut kamar mandi kamarna si Iti. Papih nuduh-nuduhkeun patempatan nu aya di imah. Lega atuda imah téh. Ari itu wangunan naon Pih? Adi kuring téa nanya. Oh, éta mah gudang. Nu sabeulahna deui dipaké kandang hayam ku Mang Anang. Seueur hayamna, Pih? Ih, loba ogé. Aya kana puluhna. Puguh ogé daék¬an boga adi téh. Maké hayang ngingu hayam sagala. Nya, puguh wé, teu hésé ku endog hayam kampung. Ari sakalieun butuh keur isuk mah, aya. Papih seuri, indung kuring nu anyar téa gé seuri. Tapi lain ka kuring. Adi kuring ngadilak bari seuri. Seurina siga seuri Ibu, tapi lain Ibu nu ieu.

Tah, Oyik sing nurut nya ka indung manéh. Ceuk Papih. Muhun, tong ka kuburan deui nya? Da ayeuna mah aya Ibu sareng abdi, ceuk adi kuring téa téh bari seuri. Kuring unggeuk, teu karasa.

Tiluanana laleumpang deui. Ningalian imah. Ku kuring disérangkeun tina jandéla. Terus areureun di taman. Dariuk. Kuing mah terus baé da¬har beunang nyayagikeun si Iti. Kuing inget baé ka adi kuring téa. Saha ngaranna téh? Poho deui. Inget téh kana seurina baé. Siga seuri Ibu, ta¬pi lain Ibu nu ieu.

Isukna, kuring dibéjaan ngaran adi kuring téa ku si Iti. Néng Ita, cenah. Bisi poho deui, kuring terus ngapalkeun ngaranna. Mun poho, nanya deui ka si Iti. Néng tta. Néng Ita. Néng Ita. Si Iti mah nyeungseurikeun. Keun baé. Ayeuna mah lain seurina bae nu inget téh. Ngaranna gé inget: Néng Ita. Néng Ita. Néng Ita.

Enya baé Néng Ita mah bageur. Tara nyeungseurikeun, tara molotot¬an, tara sentak sengor. Osok seuri unggal panggih gé. Osok nanya ung¬gal panggih ogé. Ti mana Oyik? Oyik geus dahar? Oyik geus mandi? Oyik ka kuburan Ibu deui tara? Ibu nu anyar mah henteu kitu. Ayeuna mah kana dahar tara elat, kana mandi tara elat, ulin tara jauh, ka kuburan ogé tara. Néng Ita sok seuri mun kuring ngajawab bener téh. Tuluyna mah kuring ogé sok nanya ka Néng Ita mah, cara ka Ibu wé, tapi lain Ibu nu ieu. Néng Ita ti mana? Kuliah cenah. Kuliah téh naon? Néng Ita ngaja¬wab, kuring teu ngarti. Keun baé. Da Néng Ita sok seuri. Néng Ita ti ma¬na? Ti pasar cenah, ieu mawa oléh-oléh keur Oyik. Kupat tahu sapincuk. Néng Ita ti mana? Ti toko cenah, geus balanja, ieu mawa sapatu keur Oyik. Kuring gé mantuan mangmawakeun balanjaanana tina mobil. Da Ioba. Ayeuna mah kuring tara tinggal sapatu ka mana-mana ogé. Ari saré mah ulah maké sapatu cenah. Ayeuna mah tara dibawa saré sapatu téh.

Ayeuna mah kuring resep di imah. Resep mun aya Néng Ita. Bageur tuda. Nurut kana omonganana, da tara molototan, da tara sentak sengor, da sok seuri. Siga Ibu seurina téh. Teu cara lanceuk kuring. Sok popolotot, sok nyarékan, cara Papih. Siga Papih rupana ogé. Carang ka dieu ayeuna mah. Ari ka dieu sok jeung awéwé, ceuk si Iti mah pamaji¬kanana. Sok mawa budak. Budakna sok resepeun mun ulin jeung kuring téh. Kuring gé resep. Ngan sok dicaram ku lanceuk kuring. Keun baé kétang, da aya Néng Ita ayeuna mah.

Hiji poé Néng Ita datang jeung lalaki. Néng Ita ti mana? Kuliah. Éta saha? Ada ajah. Ada Ajah nanya, saha It? Oyik. Oh, Oyik téh éta? Néng Ita unggeuk, si Ada Ajah seuri. Kuring bébéja ka si Iti. Néng lta tas kuliah balikna jeung Ada Ajah. Si Iti nyeungseurikeun. Lain Ada Ajah, ngaranna téh Cép Dasé. Kabogohna, cenah.

Néng Ita, ari kabogoh téh galak? Henteu. Tara popolotot? Tara. Tara, tara, tara nyarékan? Tara. Kuring atoh. Naha? Lamun galak ku uing rék diteunggeul. Néng Ita seuri. Kuring atoh. Oyik teu boga kabogoh? Hen¬teu. Néangan atuh, da Oyik téh geus déwasa, ceuk Papih mah geus dua puluh opat taun. Ah, henteu. Keun engké dipangnéangankeun ku Ita, nya? Nu cara Ibu? Nu cara Néng Ita? Nya nu kumaha wé, anu bageur ka Oyik. Kuring teu ngarti. Da nu bageur mah Ibu jeung Néng Ita.

Cép Dasé datang deui, bada magrib ayeuna mah. Papih euweuh, ceuk si lti mah ka ondangan, teuing di hotél nahaon. Si Emang mah ti kamari ogé, teuing ka mana. Cép Dasé jeung Néng Ita ngobrol duaan di tepas. Écés tina jandéla kamar kuring mah. Si Iti lalajo tipi. Cép Dasé jeung Néng Ita pagégéyé. Ngobrol suka seuri. Up!ek. Cép Dasé jeung Néng Ita turun ka taman. Meureun rék ngala kembang. Geuning terus ka wétan? Apan di lebah dinya mah euweuh lampuan. Meureun ngala kem¬bang campaka. Geuning teu datang-datang deui? Panasaran, kuring ngeteyep ka taman, hayang nganyahoankeun Cép Dasé jeung Néng Ita. Bisi kumaonam. Geuning euweuh? Kadéngé aya nu ngorosak. Ditelek-¬telek. Enya wé Cép Dasé jeung Néng Ita. Keur naon hah? Ngagalolér dina jukut. Cép Dasé nindihan Néng Ita. Kuring karunya ka Néng Ita, teu bisa hojah. Ngeteyep ngadeukeutan. Cép Dasé ngégélan Néng Ita, di¬sogotan. Rék dihakan? Kurang ajar, Cép Dasé jahat. Kuring nyampeur¬keun. Néng Ita pepereket. Karunya. Kuring ngarabut pancuh. Teu antaparah deui, habek diteunggeulkeun ka Cép Dasé. Cép Dasé ngagoak. Néng Ita ngagurinjal. Oyik nanaonan ari sia? Kuring terus nyehcer Cép Dasé. Nepi ka ngaréngkol na akar tangkal campaka. Tulung, tulung! Si Oyik ngamuk! Kuring atoh geus nulungan Néng lta. Tulung, tulung! Si Oyik ngamuk! Néng lta tulung-tutungan. Torojol si lti. Si Oyik rigamuk, teu pupuguh ujug-ujug neunggeul Kang Dasé. Gurujag Papih jeung Ibu datang, tina mobil teu sirikna ngajleng nyampeurkeun. Aya naon ieu téh? Ceuk Papih. Si Oyik ngamuk. Neunggeulan Kang Dasé. Kurang ajar! Na sia téh ngan ngeselkeun aing baé Oyik? Gampleng-gampleng, Papih nampilingan. Kuring ngagoak. Da uing mah nulungan! Gampleng deui. Bangkieung. Gaplok najong. Atos, Pap, atos! Gaplok deui. Atos Juragan, atos! Gaplok. Leng, leng, kuring teu inget nanaon deui. Inget-inget geus di kamar, nyareri satulang sandi.

Isukna, Néng Ita jadi béda. Ka mana Néng Ita? Baeud. Ti mana Néng Ita? Miceun beungeut. Boro-boro seuri, némbalan ge henteu. Abong-¬abong nu teu waras, dibageuran téh kalah nincak hulu, cenah. Kuring teu ngarti. Da uing mah rék nulungan. Ti mana Néng Ita? Cuih, nyiduh. Ayeuna mah Néng Ita geus tara seuri. Sok molototan.

Kuring teu betah di imah. Ari rék ka luar, si Ernang atawa si !ti sok nyingsieunan. Dibéjakeun ka Papih geura. Dibéjakeun ka Juragan geu¬ra. Kuring sieun ku Papih. Sieun ditampiling deui, sieun ditajongan deui. Nyeri, nyeri pisan. Ayeuna gé karasa kénéh urutna. Ngan ti harita Cép Dasé tara datang deui. Gara-gara Oyik, Cép Dasé putus jeung Néng Ita. Putus? Kuring teu ngarti. Da uing mah rék nulungan. Tapi naha Néng Ita jadi kitu?

Kalantang-kulinting sorangan di imah. Kesel. Bus ka gudang. Nyoo naon baé. Ulin jeung hayam. Si Emang jeung si Iti ogé henteu nanaon kuring ulin di dinya mah. Tah, di dinya wé ulin mah, ulah ka luar. Moal dibéjakeun ka Papih? Moal.

Kuring jadi resep ulin di gudang. Resep ulin jeung hayam. Resep ningalikeun si Bodas. Anakna loba. Mun keur mépéndé anakna, kawas Ibu. Ibu gé sok mépéndé kuring. Kuring nyampeurkeun. Mimitina mah Si Bodas siga nu sieuneun. Uing mah moal nanaon Bodas. Nyabakan buluna. Lemes, kawas kulit Ibu, kawas buuk Ibu. Haneut kawas awak Ibu. Si Bodas. Ibu. Si Bodas. Ibu. Lemes. Haneut. Aya ku genah. Reup saré. Kahudangkeun ku Si Iti. Itu Juragan, Oyik bobo di kandang hayam. Torojol Si Emang. Oyik ulah saré di dinya, mérang! Si Emang metot leungeun kuring. Dibawa ka kamar.

Tapi lila-lila mah Si Iti jeung Si Emang gé tara ribut mun kuring saré di dinya téh. Jeung si Bodas. Ulin jeung anak-anakna. Narurut ka kuring, da sok diparaban. Gogolédagan. Sasaréan jeung kuring. Si Bodas agé sok mépénd[ anakna. Mépéndé kuring deuih. Kuring sok nulungan mun aya nu ngaganggu ka Si Bodas téh. Si jago nu sok ngudag-ngudag, sieuneun. Si Jago Beureum. Si Jago Hideung, sieuneun duanana gé.

Hiji poé, kuring ningali si jago keur ngudag-ngudag Si Bodas. Si Jago Beureum jeung si Jago Hideung, ngudag-ngudag. Anak-anak Si Bodas tingkocéak. Kuring ambek. Digebah, angger baé. Dibalédog, angger baé. Kuring nyokot paneunggeul, kai sagedé leungeun. Si Jago Beureum diudag-udag. Habek-habek diteunggeulan. Kékéakan. Si Jago Hideung diudag-udag, habek deui, kéak wé. Lulumpatan ka ditu ka dieu. Nga¬heureuykeun kuring. Ku kuring terus diudag-udag. Si Iti datang gegedor kana panto gudang. Oyik, buka! Aya naon Iti? Oyik ngamuk Juragan, ngaburak-barik gudang. Panto gudang aya nu neumbrag. Kuring terus ngudag Si Jago Hideung, da Si Jago Beureum mah geus ngajehjer. Oyik, nanaonan ari sia? Papih nyampeurkeun. Kuring neunggeulan Si Jago Hideung, Papih nyurungkeun kuring. Kuring ngabangkieung. Ajeg deui. Ngabubat-babit paneunggeul. Si Jago Hideung. Papih. Papih. Papih. Si Jago Hideung. Tulung! Tulung! Oyik ngamuk! Si Iti gégéréwékan, lurnpat ka luar gudang. Torojol Si Emang, néwak leungeun kuring. Papih jeung si Jago Hideung ngajehjer. Gampleng, gampleng, jebot, jebot! Si Emang nampiling jeung neunggeulan kuring. Kuring ampun-ampunan. Tapi Si Emang henteu eureun. Leng, leng, teu inget nanaon. Inget-inget, suku jeung leungeun geus ditalian.

Geus ripuh pisan si Oyik téh, Adi. Muhun, Kang, kedah dicandak ka rumah sakit jiwa. Papih jeung si Emang nangtung hareupeun. Sirah Pa¬pih dibulen perban. Enya, lamun euweuh Adi mah, boa geus paéh Akang téh. Da baheula mah tara ngamuk kitu atuh. Enya, diogo teuing ku Aceukna. Nyaho budak teu jejeg. Oyik, ku naon maké neunggeul Papih? Neunggeul Papih? Da uing mah neunggeul si jago. Bongan ngudag¬-ngudag Ibu. Tuh, nya Kang, tos parna pisan.

Isukna, kuring dibawa kana mobil ku Papih jeung Si Emang. Teuing rék ka mana. Ibu nu ayeuna jeung Néng Ita, nganteurkeun nepi ka la¬wang pager. Leungeun jeung suku kuring ditalian.

(Galura, 1992, Pinunjul I Hadiah Sastra LBSS taun 1991/1992)